ҚАРҒИШ ОЛГАН ФАРЗАНД

(бўлган воқеа)

    Имом Бухорийнинг “Ал-Адаб Ал-Муфрад” асарини ўқиётиб, ушбу ҳадисдан ўта таъсирландим: “Ота-онага оқ бўлиш – ота-онага озор бериш, ҳафа қилиш ва буйруқларини бажармасликдан иборатдир. Уларнинг фарзандга сени оқ қилдим, дейишлари шарт эмас, диллари оғришининг ўзиёқ фарзанднинг оқ бўлганидир. Абу Хурайра (р.а.) айтдилар: “Расулуллоҳ (с.а.в.): Хор бўлсин, хор бўлсин, хор бўлсин!” – деб ўн мартаба такрор қилдилар. Шунда саҳобалар: ”Ё Расулуллоҳ, кимни айтяпсиз?” – деб сўрашди. Расулуллоҳ (с.а.в.): ”Ота-онасининг иккаласи ёхуд битталари кексайиб қолган вақтида уларни рози қилмай ўзини дўзахга тушишга мубтало қилган кишини”, дедилар.

Буни ўқиб, бир танишим айтган, ўзи гувоҳ бўлган воқеа ёдимга келди:

– Ўспиринлик чоғимиз, – дея ҳикоясини бошлади у, – маҳалламизда Холназар бува деган ўрта бўй, ҳаракати чаққон, жуда меҳнаткаш одам бор эди. Олтмиш ёшларни қоралаган бу киши тандир ясар эди. Шу ҳунари орқасида саккиз фарзандни едириб ичирар, ҳеч нарсадан камситмай, ўкситмай ўз тирикчилигини ўтказарди. Учала ўғли биз тенги, кичиклари бир-икки ёш фарқ қилган. Ўша ўтган асрнинг эллигинчи йиллари маҳалла болалари жуда аҳил, оқибатли эдик. Бўш вақтимизда тентираб юрмай бир-биримизга ёрдамлашардик, тунлари узоқ суҳбатлашиб бировимизникида қолиб ҳам кетардик. Буванинг ўғиллари жуда эрка эди. Онаси мўйлови сабза уриб қолган ўғилларини эркалатиб: “Тошлонбой райком бўлади, Турғунбой обком бўлади”, дея суяр, эри тергаб қўйса: “Ахир булар ёш, ўйнаб куладиган пайти”, деб болалари тарафини оларди. Шунданми Тошлонбой ва Турғунбой ҳеч кимдан қўрқмас, кўнглига келган ишни қилар эди. Отаси лой қорар, унга ишлов бериб, жун аралашган қоришмани текис жойга ёйиб болаларига тепалатса улар ўйноқлаб, кўнгилдагидек иш қилишмай отанинг аччиғини келтирарди. Шунда биз отага ёрдам қилардик. Тошлон ўғилларининг тўнғичи эди. Энди 14 ёшга кирган Тошлон отасининг носини ўғирлаб чекишга ўрганди. Укаси Турғун акасидан қолишмас эди.

Йиллар ўтиб бува лой қора олмай қолди. Ўғиллари ота ҳунарига зарра қизиқмас, ихлоси йўқ бўлиб улғайишди. Онасидан паноҳ топган болалар бора-бора ота гапини олмай қўйди. Онаси шикоят қилган отага: “Намунча эзасиз бу гўдакларни, тандир қилмасангиз оч қоламизми?” деган гапларини кўп эшитганмиз. Қаранг, 20 ёшларни қоралаган ўғилларини она гўдак дерди!

Қачон бу оилага кирмайлик, ота-она, фарзандлари ўртасида аҳилликни кўрмасдик, доим бирон жанжалнинг гувоҳи бўлардик. Нос чека бошлаган ўғиллари аста папиросга, сигаретага, вино-ароқ ичишга, ҳатто наша чекишга одатланди. Маҳалла болалари бир жойга тўпланиб қолсак, Тошлон: “Ўғил боламисан сенларам, нос чек, ароқ ич”, деб бизга ҳам ақл ўргатадиган бўлди.

Бир куни буванинг хонадонида қий-чув, дод-фарёд кўтарилди. Биринчи бўлиб биз, маҳалла болалари чопиб кирдик. Не кўз билан кўрайликки, Тошлон кекса отасини тагига босиб олиб: “Пул бер, бўлмаса ўлдираман”, деб бўғаётган экан. Онаси эса уларни ажрата олмай додлар эди. Орамизда анча довюрак, кучга роса тўлган курашчи Мурод деган дўстимиз бор эди. У Тошлонни шаҳд билан бир тепиб, елкасидан ушлаб юзига шапалоқ тортиб юборди. “Аблаҳ, бу отанг-ку, ўлдириб қўйсанг нима бўлади”, деди жон-жаҳди билан уни эшикка туртиб. Маст Тошлон довдираб бориб эшикка тираниб қолди ва ёнидан пичоғини (унинг ёнида пичоқ юрарди) олиб Муродга, унинг ёнида турган бизга “Сенларни ҳам ўлдираман, қоч йўлимдан”, дея ташланмоқчи бўлди ва пичоқни баланд кўтарди. Чап берган Мурод унинг орқасидан маҳкам қучоқлаб қўлини қайирди.

Отанинг юзлари забардаст ўғил муштидан шишиб кетган эди. Қўлтиғидан ушлаб турғазиб қўйдик. У ҳўнг-ҳўнг йиғлар экан: “Эй Худо, бундай ўғилларнинг боридан йўғи, ўзинг кўрсатгин, илоё хор бўлмаса рози эмасман”, дея дув-дув кўз ёшларини тўхтата олмасди. Биз Тошлонни турта-турта кўчага чиқариб юбордик. Маҳалла катталари Тошлонни лаънатлашди. Энди уйларимизга тарқаб кетаётган эдик, буванинг уйидан яна қийқириқ чиқиб қолди. Изимизга қайтиб: “Яна нима бало бўлди экан”, деб тургандик, дарвозадан бува додлаганича югуриб чиқди. Билсак, Тошлон кўча айланиб ҳовлиси билан уйига кирган ва болтани кўтарганича отасини қувиб келарди. Биз, беш-олти йигит Тошлоннинг йўлини тўсдик. “Қоч ҳамманг, бўлмаса битта-битта чопиб ташлайман”, деб кўзлари косасидан чиққудек ҳолатда болтани баланд кўтариб бизга дағдаға қилди. Қўрққанимиздан бироз тисарилдик. Аммо Мурод жилмади. Отаси урушда ҳалок бўлган, ёлғиз она қўлида вояга етган Мурод ота қадрини яхши биларди. Унинг шундай жаҳли чиққан эдики, Тошлонга яқинроқ бориб: “ Эй номард ўғил, қандай аҳмоқсан, мард бўлсанг отангни эмас, мана мени чоп-чи”, деди ўзини ҳимоя қилгандек қўлларини шайлаб. Тошлоннинг кўзига қон тўлган, ҳеч кимни танимас ҳолатда эди. У болтани кўтарганича Муродга ташланди. Мурод пайт пойлади-да, болтанинг сопидан ушлаб қолди ва Тошлоннинг қўлидан қайириб ерга ағдарди ва юзи-кўзи демасдан тепа бошлади.

Укаси Турғун ҳам акасидан қолишмай отабезори бўлиб ўсди. Ака-уканинг ота-онасига, айниқса, отаси Холназар бувага ўтказган бу сингари зуғумларини санаб тугатиш қийин. Ўша воқеадан бир йилча вақт ўтмай ота, кейин она оламдан ўтди. Улар саккиз фарзанддан энди иккита қизини турмушга узатишган эди, холос.

Орадан бир неча йил ўтди. Бизлар уйландик. Болалик ортда қолди. Ҳар биримиз оила ташвиши билан бўлиб кетдик. Холназар буванинг хонадонидан файз кетди. Ҳа дейдиган кимсаси йўқ Тошлон ичкиликка, гиёҳвандликка ружу қўйди. Опалари эплаб уйлантирди. Бировни ноҳақдан хотинига ўйнаш гумон қилиб пичоқлаб қўйган Тошлон қамалиб кетди. Укаси Турғун ҳам ўғирликка тушиб, беш йилга кесилди. Ота ҳовлиси сотилиб кетди. Кичик ўғил ва қизлари ҳам бебош бўлишиб, қаёққадир йўқолишди.

Ўша ўсмирлик ва йигитлик пайтимиздан буён ярим асрдан зиёд вақт ўтди. Тошлон турли жиноятлар қилиб уч марта қамалди. Қутулиб келгач, олис бир қишлоқдан паноҳ топди. Баҳор ойи эди, хизмат юзасидан у яшаган қишлоққа бориб қолдим. Кўрмаганимга ҳам анча бўлувди. Уйини йўқладим, нима бўлгандаям болаликда бирга ўсганмиз. У аввалги Тошлон эмас, ранг-рўйи сўлган, эт бориб суякка ёпишган, абгор, уйи қорашувоқ. Бир қўли бутунлай ишламас экан, оёқлари оғриб аранг йўлда босмоқда. Даволаниш уёқда турсин, овқатга пули йўқ. Мана йигирма йилки, ўлди-кетди.

– Ота қарғишини олган, норози қилган яна бир ноқобил фарзанднинг тириклигидаёқ тортган кўргиликларидан ҳикоя қилмоқчиман, – дея сўзини давом эттирди танишим. – Урушдан ногирон қайтган ота беш фарзанд кўрди. Абдурасул – ягона ўғил. Ота-онанинг унга муомала-муносабати қандай бўлганидан яхши хабарим йўғ-у, аммо роса пўпалашган шекилли. Агар ота ёлғиз ўғилга сабр-қаноат билан ҳунарми, билимми ўргатган, талабчан бўлганида бола катта бўлгач, бошларига битган бало бўлмас эдими.

Бир куни ота менга учраб, ўғлидан ҳасрат қилди: “Уни қаматиб юбораман, менга икки энлик шикоят ёзиб беринг”, деб кўз ёшларини тўкди. Суҳбатдан шу нарса аён бўлдики, ёш ўғилни еру кўкка ишонишмаган, айтганини муҳайё этишган. “Шу фарзандлар бахт-иқболи деб йигит чоғимдан қон кечдим, душманни тор-мор этдик. Ёшлигида ўйнаб-кулсин, дея оғир юмушга солмабман, ногирон бўлсам-да, оила ташвишини кўпроқ ўз зиммамга олибман. Бора-бора у кўчадан кеч келадиган, ҳатто бир неча кун йўқолиб кетадиган одат чиқарди. Ичкиликка муккасидан кетди. Уйлаб қўйсак ювош тортармикин, оилага меҳр қўярмикин, деб бошини иккита қилдик. Аксинча, бизга нисбатан муносабати совуқ ва қўпол бўла бошлади. Бу ҳолатни кўрган келин бизни писанд қилмай қўйди, ҳатто отанг ундоқ, онанг бундоқ, деб эрига бизни ёмон кўрсата бошлади. Абдурасулнинг ичмаган куни йўқ. Бир нарсадан баҳона топиб мендай ногирон отасини, онасини урган пайтлари кўп бўлган”.

Шунда ўғилни хотини билан бошқа жойга кўчириб юборишди.

Ота шўрлик қутулдим, деб енгил тин олгани узоққа бормади. Абдурасул кексайган ота-онага тинчлик бермай маст келиб, болаларим оч, пенсия пулларингни бер, дея дўқ қилар, бермаса, беармон дўппосларди. Бир неча марта қамалиб чиқди безорилиги учун. Барибир тавбасига таянмади.

– Абдурасулни қарғаманг, ота, ёмон бўлса ҳам фарзандингиз. Кейин азобга қўйманг, – дедим бир куни отани учратиб.

– Йўқ, болам, уни асло кечирмайман. Сўккани-ку майли, ахир ўғил дунёга яратган отани урадими?! Девона бўлиб дунёдан ўтмаса, гўримда тик тураман, – деди кўзларига жиққа ёш олиб.

Ота фарзанд тарбиясида хатога йўл қўйганини кейинроқ англади. Аммо ғишт қолипдан кўчган эди, уни қайта ўрнига қўйиб бўлмади. Ота зор-зор қақшаб ҳаётдан кўз юмди. Ноқобил ўғил ёлғиз онасини ҳам уйдан ҳайдаб чиқарди. Қизларининг уйидан паноҳ топди она шўрлик.

Маҳаллада ҳам, қишлоқда ҳам Абдурасулнинг қадр-қиммати зарра қолмади. Бирон жойда ишлаб оилани боқишни ўйламади. Ичкиликка пул топилмай қолган кунлари шаҳарларга бориб, дўпписини тутиб: “Аллоҳ йўлида садақа қилинглар”, деб юрганларини кўрган ҳамқишлоқлари бор.

Мўйдинжон АБДУМАЖИДОВ.