ҚИЛИЧ УРИШТИРАДИГАН “ҚАҲРАМОН”ЛАР

“Тоҳир ва Зуҳра” киносини куни кеча яна томоша қилдим. Шу кунларда бу машҳур фильмнинг тасмага олинганига етмиш етти йил бўлибди (1945). Дастлаб Собир Абдулла «Тоҳир ва Зуҳра» пьесасини ёзди (1939) ва у ўнлаб театрларда  зўр муваффақият билан ўйналди. Сўнг шоир либреттоси асосида «Тоҳир ва Зуҳра» кинокартинаси (режиссёр Н. Ғаниев) юзага келди.

Ушбу спектакль ва кинофильм ҳақида ўшандан бери ўнлаб санъатшунослар қаламларидан бол томиб ёзиб келишяпти. Улар бу асарлар профессионал жиҳатдан нечоғлиқ мукаммал эканини биздан яхши билишади.

Аммо бу фильмда бир неча марта учрайдиган жанг саҳнаси ҳақида кечадан бери ажабланиб ўйланиб юрибман. Мана, Тоҳир саройнинг аллақайси четида Зуҳра билан дийдорлашиб тургани устига Қоработир келиб қолади ва ҳар иккови қиличларини қинидан суғуриб, ўзаро жанг бошлаб юборишади – қилич уриштиришади. Қасир-қусур қилиб икки қилич бир-бирини чопади. Қоработирнинг қиличи пишиқроқ эканми, бир маҳал Тоҳирнинг қиличи шарт ярмидан синиб тушади. Таҳликада қолган Тоҳирга аёллар аллақаердан бошқа қилич топиб бериб, уни муқаррар ўлимдан сақлаб қолишади. Қилич уриштириш яна давом этади… Кейин ҳам бундай ваҳимали томоша бир неча бор кўрсатилади.

Ана шунда ўйланиб қолдим: қачон бизда қилич уриштириб жанг қилишган? Аждодларимиз шундай тарзда қилич уриштиришганмикин? Азалдан, дейсизми? Ахир, бизда қиличлар эгри қилиб ясалган, унинг ташқи томони сопидан тортиб то учига қадар тиғдан иборат. Ота-боболаримиз қилични чархлаб, қолмишига деярли ҳар куни қайроқтош билан қайраб, шундай ўткир ҳолда сақлашганки, у билан бемалол тирноқ олинган. Эътибор қилсангиз, миллий пичоқларимиз ҳам асли ўша қиличларнинг кичрайтирилган нусхаси бўлиб, оталар уни рўзғорга ишлатишга беришмайди – ўтмас бўлиб қолади, деб хавфсинишади.

Қилич тиғини бир-бирига уриш – ҳар икки қилични ишдан чиқариш демакдир. Урушаётган ҳеч бир ботир ўз яроғини бундай аҳволга солмайди. Бунда кескир қилич айниқса хароб бўлади. Чунки тиғи янаям юпқа-да. Бизда жангчилар қиличга қарши қилич эмас, қалқон ишлатишган: бу иккиси доим бирга олиб юрилган. Шунинг учун ҳам қилич қилич билан чопилмаган.

Хўш, унда “Тоҳир-Зуҳра” эртаги асосида ёзилган пьеса ва шунинг негизида суратга олинган кинода, яъни  ўзбекнинг бундан камида беш-олти аср аввалги ҳаётига хос, деб тақдим этилган бу картиналарда боягидай “қилич уриштириш” саҳнаси қандай пайдо бўлиб қолган?

Бизнингча, бу лавҳалар ўзбек киноларига рус ва европа санъатидан кўчиб ўтган. Ўрта асрлар рицарчилигига хос мавзуларда олинган юзлаб чет эл кинолардаги қилич уриштириш – томошабинни ҳаяжонлантириши шубҳасиз бўлган ёрқин лавҳа ҳисобланиб, кўп режиссёрлар наздида, “кинонинг драматизмини, динамикасини оширадиган” синоқта усулллардан. Рус кино усталарини пир тутган бизнинг режиссёр ва сценаристлар шундай тайёр эффектни увол қилмай, актёрларга салла ўратиб, чопон кийдириб, “шарқона” тус берилган қиличлар жангини уюштириб юборадилар.

Европада қиличсимон қуролларнинг меч, сабля, рапира, палаш, шпага сингари ўндан ортиқ тури бор, бир қўллаб ва икки қўллаб чопиладиган қилич турлари ихтиро қилинган. Аммо Шарқнинг қиличи уларнинг ҳеч қайсисига ўхшамайди. Бизнинг қилич, боя айтганимиздек, эгри шаклда бўлиб, санчиш учун ишлатилмайди, унидан фақат чопиш учун тиғидан фойдаланилади. Тиғ тиғга уриштирилмайди (ўзингиз ўйланг: икки пичоқнинг тиғи ўзаро уриштирилса, нима аҳволга тушади?).

Аммо афсуски, ўзбек киноларининг аксарида бизнинг миллатга ва умуман Шарққа хос бўлган анъаналар, таомил ва одатлар бузиб кўрсатилади. Чунки кинорежиссёр, киносценарист ва ҳоказоларнинг кўпи, исми ўзбекча, ўзи қоракўз бўлгани билан, руҳан ўзбек ҳаётига бегона. Уйида бола-чақаси билан, ишида ҳамкасблари билан ўрисча гаплашади. Ўрис кишиси каби фикрлайди – ўз она халқининг турмушига бир  ажнабий каби назар ташлайди. Оқибатда, ўзбек деган миллат бошқа юрт томошабини кўзига жудаям анқов-анойи, арзимаган гапга ваҳима кўтарадиган, тушуниб-тушунмай бақир-чақир қилиб бир-бирига қўлини пахса қилиб ўшқирадиган,  бир маҳалла одам югургилаб юраверадигандай қилиб кўрсатилади. “Миллий кино” деб тақдим этилган картиналарнинг асосий қисмида роль ўйнайдиган кўп актёрлар ҳам кундалик турмушда ўрисча гапириб, европача ҳаёт кечиришга ўтган, ўзбек шунақа бўлади, деб ўйлашади, холос. Оқибатда,  турмушидан олинган кўп кинолардаги ўзбеклар ўзбекка ўхшамайди, бегона.

Талаба эдик. “ХХ аср ўзбек адабиёти” курсини бошлаётган Абдуғафур Расулов домла бир талабага юзланиб: “Мана, сиз ўқиган экансиз. Айтинг-чи, Кумуш билан Зайнаб орасидаги келишмовчилик қайси воқеадан бошланади?”, деб сўраб қолди. “Ҳа, ўша, – дея курсдошимиз жавоб бера бошлади: – Кумуш билан Отабек от чоптириб тоққа сайилга кетишади, Зайнабни опкетишмайди, шундан унинг жаҳли чиқади…”

Ҳаммамиз кулиб юбордик. романда Кумуш от минмайди, бу саҳна “Ўтган кунлар”ни кино қилган сценариячи ё режиссёрнинг фантазияси маҳсули эди, “ўқиган” талабанинг ўқимагани билиниб қолди.

Орадан роса эллик йил вақт ўтганида бу дарсни нимага эслаб қолдим? Бир эслаб кўринг, азизим, ана, Кумуш Отабекнинг кўзларига тикка кўз қадаб, гоҳ юзини юзига теккизиб туриб гаплаша берди, ана, Отабекни ўзига тортиб маъшуқалар сингари ўпди, кейин бу икки “севишган” от чоптирганича аллақайси сой бўйлаб ҳилватга кириб кетди – шу икки-уч дақиқалик кадрлар тугамай туриб, кино мен учун тамом бўлди, кўрган жойларимнинг ўзиёқ бу “Ўтган кунлар”дан минг чақирим наридаги саёз бир картина экан, деб хулоса чиқариш учун кифоя қилди.

Нега ўзбекнинг бу биринчи ва энг ардоқли романини, икки бор уриниб ҳам, тузук-қуруқ кино қила олмаймиз, ўзимиздагина эмас, ҳатто чет элларда ҳам кўрсатса бўладиган, ўша ёқлардаги одамлар уни кўриб, “ўзбеклар ана шундай халқ экан-да”, дейдиган санъат асарига айлантира олмаяпмиз?

Сочи елкасигача тушган, ўзбек тилида китоб ўқиш уёқда турсин, ҳатто гаплаша олмайдиган бундай “санъаткор”ларга “бизда бунақа бўлмайди, бу ўзбекчиликка ёт”, деб дашном берсангиз, сизни кино санъатини тушунмасликда, маҳдудликда айблашади. Билмадим, ё улар азбаройи кино қилиш учун ҳамма нарсани, ҳатто… миллийликни ҳам бой бериш мумкин деб, ҳатто айнан шундай қилиш керак, деб ўйлашармикан?

Ўшанақа “арбоб”лардан бирининг киносида бир ўзбек чол теракка чиқиб олиб қуёш ботишини томоша қилади. Хўш, нимага? Ё чол тентак бўпқолганми? Бу саволларга жавоб йўқ, бўлмайди ҳам. Уларга “эффектный кадр” керак, вассалом, миллийликнинг бузилиб кетаётгани эса аҳамиятсиз.

“Қаердасан, Зулфия” (Ёр-ёр) кинофильми ҳам шундай: бир ота-бола (Сойиб Хўжаев билан Бахтиёр Ихтиёров) Зулфия деган қизни қидириб, ҳамма жойни кезиб чиқишади. Энди ўзингиз айтинг, биз ўзбекларда бирон киши ўғлини етаклаб унга хотин қидирганини эшитганмисиз?

Йўқ. Бизнинг одобда ота-бола ҳатто бу тўғрида гаплашишмайди ҳам. Аёллар келин қидиради, аёллар бўлғуси келинни кўриб баҳо беради.

Ҳолбуки, санъат – энг миллий ҳодиса, санъатнинг жони – унинг миллийлигида кўринади, миллийлиги ночор асар эса санъат эмас-ку?

Албатта, бу тамойил бежиз юзага келмаган, ўзига хос сабаблари бор. Олтмиш-етмиш йил давомида вазият шундай бўлдики, ўзбек киноси учун сценарий рус тилида ёзилар, уни Масков кўриб чиқиб тасдиқласа, суратга олинар эди. Бу киноларда ўзбек актёрлар русга гапириб суратга тушган, лозим топилса, фильм ўзбек тилига дубляж қилинган. Кинонинг асл нусхаси рус тилидагиси ҳисобланган. Эътибор беринг, ўзбек киноси ўзбек тилига дубляж қилинар эди! Бошқа йўли йўқ эди, ўзбек киносининг суратга олиниши учун фақат шу йўл бор эди. Минг афсуски, шароитга қараб, бора-бора ўзбек кинематографларининг ўзлари ўрислаша бошлади, фарзандларини русча мактабларга беришди, рус тилли олий ўқув даргоҳларида таълим олишга йўллашди. “Ота касби” этагидан тутган бу кейинги авлод устазодалар эса ўзбеклар ҳаётига ажнабий одам кўзи билан қарашар эди. Шу тариқа, “Ўзбекфильм” маҳсулотларида сиртқи безак бўлиб эски мачит-мадрасалар, “восточный базар”лар, кулоҳ кийиб жандага чулғанган башаралар кўпайгани сари, миллий руҳ бузилиб, ўрислаша бошлади. Бу қолипдаги ўзбек кино ижодкорлари ҳам ўзбек ёзувчисининг асаридан эмас, унинг русча таржимасидан сценарийларни тайёрлашади. Боя тилга олинган кино сценариячилари, кино режиссёрлари, кино артистлари, ҳатто кино танқидчиларига қадар, ўзбек тилида ҳозир ҳам унча гаплаша олмайди, гапирса, бирон ажнабий одам қатори аранг тили ғўлдирайди.

Тарихий мавзулардаги киноларимиз айниқса аянчли. Эркак кишики бор, бу киноларда салла ўрайди. Нега? Ўзбеклар илгари дўппи киймай, фақат салла ўраб юрганми? Ундай эмас. Гап шундаки, ўзбек киноактёрларнинг сочи, боя айтганимиздай, елкасига тушади. Уни дўппи беркита олмайди. Салла ўралганда эса, сочни қайириб, кўздан пана қилиш мумкин. Энди ўзингиз ўйланг: умрида тўрт-беш марта шунақа кинода суратга тушгани – бу картина унинг ҳаёти мазмуни бўлгани ҳолда, европалашган бу актёрлар лоақал шу кино съёмкаси вақтида соч олдиришга рози бўлишмайди. Соч олдиргандан кўра, шу кинода қатнашмай қўя қолишади. Оқибат – совет даври ўзбек киноларига қарасангиз, ўзбеклар ҳатто қадимда ҳам сочли, бакенбардли бўлишгандек! Ёлғон соқол, ёлғон мўйлов, ҳатто ёлғон салла… хуллас, ёлғон, номиллий, сохта картиналар.

Энди, ҳатто тилга олишга ҳам арзимайдиган ўша йиллардаги маза-матрасиз, воқеа ва диалоглари сунъий бўлган талай киноларни қўя туриб, бирмунча эътибор топган “Суюнчи” киносига эътибор қаратсак, унда бир қишлоқ мисолида матриархат тузуми етакчи экани “исбот” қилинади – бир кампир бутун қишлоқни, унинг жами катта-кичигини ўз измида юритади, биронта эркак йўқки, “Ҳой!” деб товуш чиқарса. Бир чол (Ғани Аъзамов) бамисоли унга адьютант, фақат шу кампирнинг гапини маъқуллаш учун кинога киритилган. Бу кампирнинг невараси – бўй етган бир қиз ўзи тегадиган йигитни оёқ учида кўрсатади, уни сенсирайди, бир пулга олмайди, ҳар мақомга туширади…

Ўзбекистоннинг, Қирғизистоннинг, Қозоғистоннинг, Туркманистону Тожикистоннинг қаерида шунақа жой бор?

Тўғри, обрўли, кайвони момоларимиз йўқ эмас, аммо бутун маҳалла аҳли лақмаю, фақат биттагина аёл доно бўлган жойни минг қидирсангиз ҳам топа олмайсиз, чунки бундай чучмал ҳаёт ўзбекларга ёт нарса.

Илгариги киноларимизда бу каби сохта, ўйлаб топиладиган лавҳалар одатий бир нарса эди. У даврлардан бери анча сувлар оқиб ўтди, кўп толлар кесилиб кетди. Ўзбекистоннинг мустақил мамлакат бўлганига ҳам йигирма саккиз йил тўлди, ўзбек тилининг давлат тили бўлганига эса ўттиз йилдан ҳам ошди.

Аммо… бу киночилар қачон ўзлигимизга қайтишар экан?

Агар шу кетишда давом этса, у умуминсоний миқёсларга ҳам кўтарила олмайди, миллий бўлишга ҳам ярамай, аросатда қолади ва патрорат топади.

Назаримда, бу муаммони ҳал этишнинг энг осон йўли – ҳадеб рус киноларидан гула кўтара бермай, шунингдек, кейинги пайтда нуқул турк сериалларидан андоза ола бермай, ён-атрофимиздаги қирғиз, қозоқ, тожик ва бошқа халқларнинг энг миллий руҳдаги кинофильмларини ҳам кўриб, ўрганиб, тажриба ошириш орқали ҳам асл миллий, чинакам халқона санъат асарлари яратишга уриниш керак. Чунки фақат бир халқдан ўрганиш бирёқламаликка олиб келади ва миллатнинг ижтимоий тафаккурини ҳам осон бошқариладиган ҳолга туширади.

Зуҳриддин Исомиддинов