МАҚСАД НЕ ЭДИ?..

Тангри берган толега шукур қилиб, сидқидил меҳнат қилаётган, одамлардан меҳр-мурувватини аямай, юрт ободончилигига ҳисса қўшаётган, ўзидан эзгу мерос қолдираётган ва ҳамиша эл ардоғи-эъзозида бўлаётган замондошларимиз кўп. Бундай инсонлар ҳақида ёзиш ҳам мароқли.

Афсуски, ойда ҳам доғ бўлганидек, жамиятимиз турли иллатлардан холи эмас. Ўз нафсини ўйлаган, бойликка ружу қўйган очкўз, бахил, қўпол, бағритошлик иллатларга ўралиб яшаётган замондошлар ҳам оз эмас.

Ортингда нима қолди?

Шоира Нодира “Мақсад не эди жаҳона келдинг, кайфиятингни баён этиб кет”, – дейди. Бир олам ҳикмат мужассам бу сўзда. Яшаш учун интилиш керак, аммо интилишдан мақсадчи, у бўлмаса, тирикликнинг маъноси борми?

Замон тез ўзгаряпти. Одамлар ҳам бошқачароқ бўлиб қолди. Уларнинг хатти-ҳаракати, ўзаро муомаласи, қадриятларга муносабати аввалгисига ўхшамайди. Бировга заррача нафи тегмаётган, меҳр-оқибатни унутган одамларни учратганда изтироб чекасан, киши. Эртамизни, келажагимизни ўйлаяпмизми? Бир-биримизни эъзозлаяпмизми? Оқибат кўрсатяпмизми? Эл-юрт учун, қўшни, қавм-қариндош учун ортимизда нима қолдиряпмиз?

Тирикчилик ўтказай, рўзғорни бутлай, деб тиним билмаймиз, ҳар томонга елиб-югурамиз. Шу алпозда ойлар, йиллар ўтганини сезмаймиз. Бир пайт қарабсизки, ёш бир жойга бориб қолган, умрнинг олтин фасллари ўтиб кетган, ниҳоят, Тангри берган насиба тугаб, бошимиз мангулик масканига элтувчи иккинчи эшикка тегиб, кўз олдимизда Азроил алайҳиссалом пайдо бўлганда, “Аттанг, умр ўтганини билмабман, ёруғ дунёга тўймадим”, деймиз.

“Ҳаёт мен учун эриб тугаётган шам эмас. У менинг қўлимга бир лаҳзага берилган ва мен уни келажак авлодга тутқазишдан олдин мумкин қадар ёруғроқ аланга олдиришга мажбур этишим керак бўлган бир ажиб машъалдир”, – дейди инглиз ёзувчиси Бернард Шоу. Ўйлаб кўринг, биз бир лаҳзалик машъалдек яшар эканмиз. Шу қисқа фурсатда кўп нарсани бой берамиз. Ҳаётнинг кўп қисмини бўлмағур ишларга, анчасини бекорчиликка, керак-нокерак нарсаларга сарфланаркан. Дунёда яшаётган эканмиз, тану жонимиз соғ-саломат экан, “ Мен кимман, бу ёруғ дунёга келиб нима ишлар қилдим? Ортимда нима қолдиряпман? Кимга яхшилик қилдим, мурувват кўрсатдим? Етим-есир, бева-бечоралар бошини силадимми?” – деб бир кун ўзимиздан сўрайдиган онимиз бор. Саволлар кўп. Қани уларга жавоб?

Ҳа, умр дарё сувидек оқаверади. Биз эса турмуш ташвишларига ўралиб яшайверамиз. Тирикчилик деб тонгда ишга кетамиз, кеч қайтамиз, қўни-қўшни, ёр-дўстлардан, қариндош-уруғлардан хабар олишга, ҳол сўрашга имконимиз бўлмайди. Тўшакда ётган яқинимиз, маҳалладошимиз олдига кириб, икки оғиз ширин сўз айтишга, кўнглини кўтаришга вақтимиз йўқ. Бемор одам бировдан нимадир олиб келишини кутмайди. Бироз дардлашиб, кўнгил чигилини ёзгиси келади, холос. Биласиз, одам тафтини одам олади.

Орамизда ҳурмат, оқибат тобора йўқолиб бораётгани аянчли. Ота-боболарнинг “лаббай”, “марҳамат”, “хўп бўлади” каби меҳрли сўзларини унутиб юборяпмиз. Арзимаган гапга қизишиб кетамиз, ўзгага озор берамиз.

Ҳар қандай яра битиб кетиши мумкин, аммо қалб яраси битақолмайди. Буни унутмайлик, ўзимиздан яхши ном, яхши сўз қолдирайлик. Инсон – ҳаёт гули. Дунёда ҳамма нарса ўткинчи, токи тирик эканмиз, бир-биримизга яхшилик қилиш, ширин сўз айтиш, меҳр кўрсатиш, Яратган берган ризқ-насибага шукроналар айтиш учун келганлигимизни асло унутмайлик.

Севдирган ҳам тил…

Бола чоғимизда дадам раҳматли бизни тез-тез қариндошларникига бошлаб борар, биздан кейин ҳам борди-келдини узманглар, деб насиҳат қиларди. Ора кунда етаклаб арзимас совға билан гоҳ аммамларникига, гоҳ холамларникига, бува ва тоғамларникига олиб борарди. Биз ака-укалар бизга яхши гапирадиган, борсак чўнтагимизни қанд-қурсларга тўлдирадиган қариндошларникига боришни жуда хоҳлардик. Холам айниқса болажон эди.

Ёзги таътил кунларида тенгқур дўстларим билан холамникига бордик. Уларнинг боғи катта, хилма-хил мевалар кўп эди. Холам ўшанда қаттиқ бетоб экан. Менинг юзларимдан ўпиб, “бор, болам, боғдаги мевалардан териб егин, дадангга ҳам ола кет”, – дедилар. Биз шу сўзни кутиб тургандик. Боққа кириб, турли мевалардан тўйиб емоқчи бўлдик. Мен қизариб пишган анжиршафтоли устига чиқдим. Бир пайт қарасам, атлас кўйлак кийган холамнинг келини келмоқда, қўлида калтак. “Ҳей, тирранчалар, пастга тушинглар, йўқол, иккинчи бу уйда қорангни кўрмайин”, – деб бақирди. Дўстларим олдида изза бўлдим. Қўйнимдаги шафтолини ҳам ташлаб, уйга йиғлагудай ҳолатда қайтдим. Дадамга айтмадим. Кўп ўтмай холам вафот этди. Шу-шу, мана, етмиш йилдан ўтдики, холам яшаган уйга бормайман. Бизга қўпол гапирган холамнинг ўша келини борми-йўқми, билмайман. Халқимиз “Севдирган ҳам, бездирган ҳам тил”, – деб бекорга айтмаган экан.

Очкўзлик

Бир оилани яхши биламан. Ота деҳқон, она уй бекаси. Қизлари турмушга чиқиб кетган, ҳовлида икки ўғил қолган. Иккови ҳам бола-чақали. Ака ҳовлининг юқори қисмига уй қурган, ука эса ота-онаси билан яшайди. Бир неча йилки, ака-ука гаплашмайди, бир-бирининг уйига кирмайди, тўйларида қатнашмайди. Хўш, бу ака-укалар нима талашди, дерсиз.

Ука уйи ёнига ошхона қурмоқчи бўлади. Аканинг йўли худди шу ердан ўтган. Ука уй қурса, аканинг уйига ўтадиган йўл тораяди, машинаси сиғмайди. Ака эътироз билдиради. Ахир ҳовли кенг, шу ердан бошқа жойга ошхона қур, ука деб ялинади. Ука сўзида туриб олади. Жанжал шундан бошланган. Ота ҳам кичик ўғил тарафида. Ака-ука орасидаги низога маҳалла кўмитаси ҳам аралашиб, уларни яраштира олмайди. Ака онасини соғинади, укаси ва отаси йўқ пайтни пойлаб онасини зиёрат қилади. Ука ўғлига суннат тўй қилди. Ака уйидан чиқмади, чунки укаси тўйга айтмади.

Ака-укалар ана шу “фазилатлари” билан фарзандларга нима қолдирмоқда? Бир-бирларининг қадрига етмаган, очкўзлик туфайли туққан-туғишганлардан воз кечган бундай ака-укалар, опа-сингиллар ўзгаларни қадрлайди, деб ким кафолат бера олади?

“Пул санашни билса бўлди”

Бугунги ҳаёт оқими муштдек боладан тортиб, бир оёғини гўр тортиб қолган чолу кампирларгача – ҳаммани ташвишга солиб қўйди. Эътибор берсангиз, бозорлар, кўчалар, автостанцияларда ин қурган тижоратчилар, ишбилармонларнинг расталари гавжум. Уларда нималар йўқ демайсиз. Улар сотаётган товарларни кўриб, гоҳо кулгинг қистайди. Тоғни урса парчалаб ташлайдиган забардаст йигитлар резина сақич, сигарет, ғалтак, нина, аёллар сийнабанди, қуртоб кабиларни сотишмоқда. Тижоратчилар орасида аёллар кўп. Хатто рашки ва қаҳри қаттиқ эркакларнинг аёллари ҳам гулдек ҳуснини, хилма-хил ялтироқ молларини ҳаммага кўз-кўз қилиб ўтирибди. Уларни кўриб, барча уй бекалари бозорга чиқиб олишганми, дейсан киши.

Бозор оддий кунларда ҳам гавжум, тижоратчилар сероб. Эртадан кечгача эри ҳам, хотини ҳам, онасию қизи ҳам бозорга ин қурган оилалар бор. Ажаб, буларнинг куни бозорда ўтса, уларнинг фарзандлари ким бўлади?

Шанба куни юмуш билан Қорасувга бормоқчи бўлдим. Эртароқ қайтай, деб тонг қоронғусида йўлга чиқдим. Тижоратчилар буюртмаси билан келаётган автобусга ўтирдим. Автобусдагиларнинг 90 фоизи аёл. Ширин уйқуни тарк этиб, пул ишқида йўлга чиқишган. Анави ёш келинчаклар эмизикли гўдакларини кимга қолдирдийкин? Ёнимдаги қиздан ёшини сўрадим. Тўққизинчи синфда ўқиркан.

– Ўқишни ташладингми? – деб сўрадим ундан.

– Коммерсантлик қиляпман, – дея жавоб берди у.

Суриштирсам, онаси билан бозор кезиб, кўзи пишиб қолибди. Энди ўзи бемалол шаҳарга бориб, ўтадиган молларни олишни ўрганибди. Ўша қизни (бунга ўхшаганлар кўп) қачон бозорга кирсам, кўраман. Ўша тижоратчи қизнинг онаси, “Пул санашни билса бўлди-да, ўқиб нима қилади”, – дер экан.

Биз, ота-оналар, бугун қанчалик қийналмайлик, ортимизда изимизни босиб қолаётган зурриёдларнинг эртасини ўйлашимиз, уларни элга манзур, маданиятли, билимдон, зукко инсонлар қилиб тарбиялашимиз, уларга аввалгидан кўпроқ билим ва бахт қолдиришга интилишимиз керак эмасми? Бугун эртамизни ўйламасак, кейин кеч бўлади.

Азиз муштарий! Ортимизда нима қоляпти? Яхшиликми, ё ёмонлик?

Мўйдинжон Абдумажидов.